دستگاه موسیقی سنتی
موسیقی سنتی ایرانی، گنجینه ای غنی و سرشار از نغمه ها و آواز ها است که در طول هزاران سال شکل گرفته و تکامل یافته و به اوج رسیده است. این موسیقی، تنوع و ظرافت بسیاری دارد و از دستگاه ها و آواز های مختلفی تشکیل شده است. موسیقی سنتی ایرانی، موسیقی دستگاهی هم نامیده میشود.
شناخت موسیقی سنتی و دستگاه هر کدام به نوازندگان و علاقه مندان کمک میکند تا این موسیقی اصیل و ریشه دار را به خوبی بشناسند و بتوانند در این زمینه خلاقیت هم داشته باشند. موسیقی سنتی کشورمان ریشه در جان هنرمندان و نوازندگان و صاحبان یا مخترعان آن دارد. در ادامه به معرفی انواع دستگاه موسیقی سنتی ایران پرداخته میشود.
گوشه
در موسیقی دستگاهی ایرانی، «گوشه» کوچک ترین واحد ملودیک است که معمولاً طیف صوتی آن در حدود یک دانگ (چهار نت) است. این قطعات کوتاه دارای دو ویژگی مهماند: «نت شاهد» (پایه ملودی) و «نت ایست».
گوشه ها نقش کلیدی در ساختار ردیف و اجرای بداهه نوازی ایفا میکنند، و انواع مختلفشان از گوشه های مقام محور تا گوشه های مرکب وجود دارد.
دستگاه در موسیقی ایرانی چیست؟
دستگاه ترکیبی از ردیف گوشه ها با ویژگی های یگانه فواصل (گام)، کوک و فضای صوتی است. اجرای دستگاه معمولاً از «درآمد» شروع شده، به «اوج» میرسد و با «فرود» خاتمه مییابد. قاجاریان—با ناصرالدین شاه و علی اکبرخان فراهانی—اولین ساختار منطقی هفت دستگاه (شور، همایون، ماهور و…) همراه با پنج آواز (مثل بیات اصفهان، ابوعطا، شوشتری…) را سامان دادند. در موسیقی سنتی ایران هفت دستگاه وجود دارد که هر کدام حال و هوای خاصی را در نوازنده یا شنونده ایجاد میکنند و گاهی پرهیجان، حماسی، غمگین و شادی آور هستند.
انواع دستگاه موسیقی سنتی
1. دستگاه شور
دستگاه شور که به مادر موسیقی ایران معروف است، بیشتر آوازهای محلی از سراسر کشور در یکی از مایه ها یا گوشه های این دستگاه اجرا میشود. حتی بیشتر خوانندگان اموزش ندیده هم با این دستگاه موسیقی سنتی اجرا میکنند. در بین دستگاه های ایرانی شور از همه بزرگتر بوده، به طوریکه تمامی گوشه های فرعی آن هم مستقل هستند. این دستگاه منشا آوازهای بسیاری بوده که شامل؛ دشتی، ابوعطا، بیات ترک و افشاری هستند. شعر، عشق، موسیقی در دستگاه شور بسیار به هم نزدیک هستند و بسیاری از شاعران بزرگ مانند حافظ، مولانا و سعدی از این دستگاه برای شعر گفتن استفاده کرده اند.
2. دستگاه سه گاه
این دستگاه یکی از کهن ترین دستگاه های موسیقی سنتی ایران است که نام خود را از یکی از مقام های موسیقی ایرانی به نام سه گاه به عاریت گرفته است. دستگاه سه گاه از جهت تاثیر ذهنی و حسی، عاطفی و غم انگیز است. این دستگاه یادآور درد، آلام و مصیبت ایرانیان بوده و مورد پسند بیشتر مردم است. مهم ترین گوشه های این دستگاه شامل؛ درآمد، زنگ شتر، زابل، مویه، حصار، مخالف و مغلوب است.
این دستگاه برای تصنیف، ارکستر و آواز مورد استفاده قرار میگیرد. نوازندگان و خوانندگان بزرگ بسیاری از این دستگاه کمک میگیرند. شهرام ناظری، محمدرضا شجریان دو خوانند بزرگ از این دستگاه برای آواز خواندن کمک گرفته اند. این دستگاه در طول تاریخ موسیقی ایران دچار تحولات بسیاری شده است. امروزه نیز دستگاه سه گاه همچنان از محبوب ترین و پرطرفدارترین دستگاه های موسیقی سنتی ایرانی بوده و جایگاه ویژه ای در میان اهالی موسیقی و دوستداران این هنر اصیل دارد.
3. دستگاه چهارگاه
این دستگاه یکی از مهم ترین و اصلی ترین و در عین حال پیچیده ترین دستگاه های موسیقی سنتی ایران است که در میان کاربران و موسیقیدانان جایگاه خاصی دارد.
این دستگاه برای افرادی که سحرخیز هستند، بسیار مناسب است و موجب سرزندگی افراد میشود. آوازهای دستگاه چهارگاه برای سبک حماسی بسیار مناسب است. از مهم ترین ویژگی های آن میتوان به تنوع گوشه ها اشاره کرد که شامل تعداد زیادی از گوشه ها با فضاها و احساسات گوناگون است، از جمله زابل، مویه، حصار، مخالف، مغلوب، حزین و منصوری. این تنوع، چهارگاه را به دستگاهی منعطف و شاد تبدیل کرده که اجراهای مختلفی با مضامین جذاب دارد.
میخوای مقالات جذاب در حوزه موسیقی رو مطالعه کنی؟
4. دستگاه همایون
کلمه همایون به معنی مبارک و فرخنده است و به زیبایی، حس و حال شاد و پرطراوت این دستگاه را تداعی میکند. یعنی این دستگاه چه عواطف و احساسات زیبایی را به شنونده و حتی نوازنده و خواننده هدیه میکند. دستگاه همایون دستگاهی نسبتا حزن انگیز است که از دشتی هم غم بیشتری به افراد تزریق میکند. آهنگ های این دستگاه شاهانه، پر عظمت و باشکوه است. تعداد زیادی از لالایی ها، نغمه های اصیل ایرانی در مایه این دستگاه اجرا میشوند. یکی از جذاب ترین موسیقی های این دستگاه موسیقی زورخانه ای است که هر صبح در زورخانه ها اجرا میشود.
تعدادی از گوشه های همایون شامل لیلی مجنون، نوروز عرب، شوشتری و منصوری است. دستگاه همایون طیف وسیعی از احساسات را از جمله شادی، شور، غم و اندوه را به گوش شنونده القا میکند. دستگاه همایون، نگینی درخشان در گنجینه باعظمت موسیقی ایرانی است که با ظرافت و شور و حال خود، شنوندگان را به سفری پر احساس در دنیای اصیل موسیقی ایرانی میبرد. این دستگاه گاهی در دربار پادشاهان ایرانی هم اجرا میشده است.
5. دستگاه ماهور
یکی از وسیع ترین دستگاه موسیقی سنتی دستگاه ماهور است و به صورت موسیقی شاد در جشن ها و اعیاد اجرا میشود. این دستگاه دارای 50 گوشه است که تمام آنها به وسیلهٔ فرود به درآمد بازمیگردند و در سه بخش بم، میانی و زیر اجرا می شود. نام “ماهور” گرفته شده از “ماه” و “هور” به معنای خورشید و ماه است.
به گفته برخی، نواختن این دستگاه در هر ساعتی از شبانه روز روا بوده. آوازهای این دستگاه شجاعت، امیدواری و شادی را در دل شنونده زنده میکند. آوازهای این دستگاه با وقار بوده و با انتخاب شعر مناسب ابهتی وصف نشدنی به خود میگیرد. تعدادی از گوشه های این دستگاه شامل دلکش، خسروانی، خاوران، طرب انگیز، نیشابورک، طوسی، مرادخانی، ساقی نامه است. در یک جمله زیبا میتوان گفت دستگاه ماهور بهاری زیبا در موسیقی سنتی ایران است.
6. دستگاه نوا
دستگاه نوا دستگاهی نه چندان شاد و نه چندان غمگین است. از جهت کوک به دستگاه شور نزدیکی بسیاری دارد، اما در ملودی و گردش آن تفاوت های عمده مشاهده شده است. این دستگاه ارتباط تنگاتنگی با حالت های عرفانی و عمیق دارد. امروزه دستگاه نوا از جمله دستگاه های محبوب در موسیقی سنتی ایرانی است و توسط خوانندگان و نوازندگان بسیاری اجرا میشود. این دستگاه با آواز دشتی هم ارتباط دارد و تقریبا با هم در یک گروه هستند اما دشتی سوز و گداز بیشتری دارد. آرامش و آسودگی در این دستگاه موج میزند و به عرفان بسیار نزدیک است.
7. دستگاه راست پنجگاه
دستگاه راست پنجگاه یکی از دستگاه های مهجور ایرانی بوده که آهنگ های کمی برایش ساخته شده. این دستگاه به ماهور شباهت زیادی دارد، اما از جهت فرودها و نت های شاهد و ایست با ماهور تفاوت های فراوانی دارد. این دستگاه با وقار و ابهت است و انگار فردی دانا و اندیشمند به اطرافیان خود پند میدهد. گوشه های آن بسیار لطیف هستند و ظرافت هایی دارد که احساس آرامش خاصی در انسان پدید می آورد.
دستگاه راست پنجگاه یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی سنتی ایران است که از نظر وسعت و تعداد گوشه ها، از بزرگترین دستگاه های موسیقی ایرانی به شمار میرود.
نام این دستگاه از ترکیب دو بخش “راست” و “پنجگاه” تشکیل شده است. “راست” نام یکی از گوشه های این دستگاه و “پنجگاه” به معنای “محل پنجم” است.
چگونه دستگاه های موسیقی را تشخیص دهیم؟
تشخیص دستگاه موسیقی ایرانی نیازمند دقت بالا، تجربه شنیداری و درک عمیق از فواصل و حالات موسیقایی است. روش های زیر به شناخت دقیق تر دستگاه کمک میکنند:
- تحلیل ساختار گام: هر دستگاه ساختار گام خاص خود را دارد. بررسی فواصل، به ویژه فاصلهٔ سوم و چهارم، کلید اصلی تشخیص دستگاه است. برای مثال در دستگاه همایون، سوم کوچک نسبت به شور بالاتر است و حس متفاوتی القا میکند.
- بررسی نت شاهد و ایست: نت شاهد (محور اصلی ملودی) و نت ایست (نت پایانی جمله موسیقایی) در هر دستگاه متفاوت اند. نت شاهد در دستگاه شور معمولاً روی درجه اول گام است، در حالی که در همایون معمولاً درجه چهارم یا پنجم را به عنوان نت شاهد میشنویم.
- فضای احساسی و عاطفی: شناخت حالت های احساسی هر دستگاه به تشخیص آن کمک میکند. شور حس غم، عرفان و درون گرایی دارد؛ ماهور شاد و روشن است؛ همایون وقار، حزن و حالت عرفانی خاصی دارد؛ و چهارگاه بیشتر حالت حماسی و شورانگیز دارد.
- شناسایی گوشه های شاخص: گوشه هایی مانند چکاوک در همایون، دلکش در ماهور، شهناز در شور و زابل در سه گاه، مانند اثر انگشت برای هر دستگاه هستند. شنیدن و تشخیص این گوشه ها در اجرای موسیقی، درک درستی از دستگاه موردنظر ایجاد میکند.
- تشخیص آوازهای فرعی: برخی دستگاه ها دارای آوازهای مشتق هستند که از دستگاه مادر منشعب شدهاند. شناخت آوازهایی چون افشاری، ابوعطا، بیات ترک (مشتق از شور) یا شوشتری و بیات اصفهان (مشتق از همایون)، کمک میکند تا دستگاه پایه ای نیز شناسایی شود.
در نهایت، گوش دادن مداوم به اجراهای معتبر استادان برجسته مانند محمدرضا شجریان، پرویز مشکاتیان، حسین علیزاده یا فرامرز پایور، بهترین تمرین برای تقویت قدرت تشخیص دستگاهی است.
ردیف و نقش آموزشی آن
ردیف میرزا عبدالله، آقاحسینقلی و محمود کریمی شامل بیش از ۳۰۰ گوشه ساختار یافته و منظم است که با هدف آموزشی طراحی شدهاند. این ردیف ها به عنوان نقشه ای جامع برای آموزش و اجرای موسیقی دستگاهی شناخته میشوند. ساختار ردیف از بخش «درآمد» آغاز میشود که فضای کلی دستگاه را معرفی میکند. سپس به ترتیب گوشه هایی با رنگ و فضای خاص خود اجرا میشوند که تدریجاً شنونده را به اوج میبرند. در نهایت، فرود، شنونده را به نقطه آغاز بازمیگرداند و حس پایان و تکامل را القا میکند.
اجرای ردیف نه تنها تمرینی برای حفظ و انتقال سنت موسیقایی ایرانی است، بلکه پایهای برای بداهه نوازی محسوب میشود. هنرجویان با اجرای دقیق ردیف، تسلط خود بر فواصل، کوک های متغیر، تغییرات مدال و روح حاکم بر هر دستگاه را تقویت میکنند. همچنین، ردیف ها نقش مهمی در انتقال شیوهٔ نوازندگی و بیان شخصی استادان موسیقی دارند و بخش مهمی از حافظه فرهنگی موسیقی ایرانی را تشکیل میدهند.
تأثیر منطقهای موسیقی دستگاهی ایران
موسیقی دستگاهی ایران تأثیر قابل توجهی بر مناطق همسایه داشته است: افغانستان و پاکستان (سازهای سنتور و تنبور)، آذربایجان و ترکیه (نوازندگان تار/عود)، و حتی نقش هایی در موسیقی یونان دیده میشود.
در نهایت دستگاه موسیقی سنتی ایرانی
موسیقی سنتی ایرانی گنجینه عظیمی است که فراز و نشیب های فراوانی را پشت سر گذاشته است. گروهی شادی آفرین، دسته ای غم فزا و عده ای هم میانه هستند. هر یک از دستگاه ها گوشه های متفاوتی دارند. هر دستگاه حس و حال متفاوتی داشته و همان را به نوازنده و شنونده تزریق میکند. موسیقی سنتی ایران ریشه در فرهنگ و سنت های اصیل ایرانی دارد. نواهایی که با سوز دل ساخته میشوند، لاجرم با تمام وجود بر دل می نشینند. وقتی چند گوشه در کنار هم قرار بگیرند، دستگاه یا آواز موسیقی پدید آمده است. دستگاه موسیقی سنتی ایران هفت دسته دارد که هر کدام گوشه های جذاب و پر از حرفی دارند.
موسیقی سنتی ایران، با ریشه های تاریخی و فرهنگی عمیق، گنجینه ای از مفاهیم، ساختارها و احساسات است. آشنایی با دستگاه ها، گوشه ها و ردیف ها نه تنها درک ما از موسیقی ایرانی را افزایش میدهد، بلکه راهی برای پیوند با تاریخ و هنر اصیل این سرزمین فراهم میسازد.
مقاله های مرتبط
دیدگاه ها
پژمان محمدی | 23 تیر 1403 گفت:
درود بر شما ممنون از نظر و انرژی مثبتتون. موفق و پیروز باشید
آرش آرین | 19 خرداد 1403 گفت:
سلام وقتتون بخیر باشه این همه ذوق ای کاش از وسایل موسیقی ایرانی هم همچون طه تار ضرب تمبک و غیره تم ب ای خرید میگذاشتید برای خرید
پژمان محمدی | 20 خرداد 1403 گفت:
درود بر شما ممنون از نظرتون در آینده ای نزدیک حتما
ارسال دیدگاه شما
حسین صمدی بوشهری | 21 تیر 1403 گفت:
با درود و امید بهروزی : سپاس از توضیحات مختصر و مفیدی که برای علاقه مندان به آشنایی با موسیقی سنتی و ایرانی و همچنین سازدهنی ارائه فرمودید. برای من بسیار قابل استفاده و مسرت بخش بود بویژه اینکه بصورت خلاصه و جامع در کوتاه ترین زمان امکان آشنائی با دستگاههای موسیقی در حد نیاز برآورده و لذت بخش بودsa. از آ همواره آرزوی توفیق بیش از پیش را برایتان آرزومندم.